شپش سر( Pediculus ) چیست و راه مقابله با آن کدام است ؟

                         مهندس مژده صالح آبادی _ کارشناس بهداشت محیط بیمارستان قلب و عروق جوادالائمه مشهد

مقدمه :

اگر چه بهبود وضعيت بهداشتي، اقتصادي و اجتماعي تاثير بسزايي در کاهش آلودگي به شپش داشته است، اما همچنان اين انگل گستردگي جهاني دارد، به طوريکه در بچه هاي مدارس ابتدايي کانادا در هر زمان حدود 2% ابتلا به شپش سر وجود دارد به عبارتی دیگر شپش مختص جامعه يا طبقه اجتماعي خاصي نبوده و تمام افراد جامعه را مخصوصاً در فصول سرد سال ممکن است درگير کند. شيوع اين بيماري در کودکان بسيار بيشتر است و در جنس مونث به علت موهای بلند و پرحجم شايع‌تر از جنس مذکر است.

شناخت شپش سر Pediculus ) )

 شپش سر حشره اي بدون بال است که در سر انسان زندگي کرده و  تقريباً هر چهار ساعت از خون تغذيه مي کند. داراي شش پا است که طوري طراحي شده اند که قادر به چنگ زدن به مو باشد ولي توانايي پريدن ندارد. شکستن هر پا (با شانه زدن ) باعث مرگ شپش خواهد شد.

 شپش ماده بالغ که اندازه آن حدود 2-1 میلیمتر است درطي عمر  حدوداً يک ماهه خود ، روزانه 4 تا 6تخم مي گذارد. تخم شپش که «رشک» نام دارد بيضي شکل ،سفيدرنگ و به اندازه ته سنجاق است و به مو در نزديکي پوست سر که دما و رطوبت مناسب را داراست مي چسبد و پس از 7 روز ، شپش ها از تخم سر بيرون مي آورند و طي 3 بار پوسته ريزي به شپش بالغ تبدیل می شوند .

چگونه به وجود شپش سر مشکوک شويم ؟

بزاق و ترشحات شپش سر محرک بوده و باعث خارش قابل توجه مي شود اما تقريباً همه افراد با اطلاع يافتن از وجود شپش سر در نزديکان خود، ناگهان دچار خارش سر ميشوندبنابراين طبيعي است که صرفاً وجود خارش کافي نبوده ، لازمست که معاينه و بررسي دقيق تري انجام شود. شپش سر اغلب با چسبيدن به قاعده مو خود را از چشمان شما مخفي مي کند، ضمن آنکه از نور و گرما هم گريزان بوده ، غالباً دور از تاج سر قرارميگيرد لذا بيشتر مشاهده رشک هاي چسبيده به سر است که شک به بيماري را بر مي انگيزد.

چگونه مطمئن شويم که رشک را يافته ايم ؟                             

تخم شپش یا رشک به راحتي با شوره و ذرات پوسته سر و همچنين پوسته هاي سيلندري دور مو که اغلب رسوب تافت و نرم کننده هاي مو مي باشند اشتباه مي شود. اما توجه به چند نکته ما در تشخيص رشک کمک مي کند: رشک ها هميشه يک شکل و تخم مرغي شکل بوده ، به مو در نزديکي پوست سر چسبيده اند  و عمدتا در گيجگاهها، بالاي گوش ها و پشت گردن ديده ميشوند و     براي جدا کردن آن ها از مو استفاده از ناخن ها ضروري بوده زیرا به راحتي جدا نمي شوند. به هر حال براي پيدا کردن تخم شپش مي بايست از يک گيجگاه به طرف مقابل ، منطقه به منطقه مو را گشت و بهتر است اين کار زير نور مناسب و با استفاده از یک ذره بین انجام گیرد .

راه درمان :

اولين نکته ای که دردرمان بایستی مورد توجه قرار گیرد این است که درمان فرد بيمار در آلودگي به شپش حتي اگر با بهترين روش‌ها نيز درمان شود تاثيرگذار نيست چرا که اگر فردي در مجاورت و تماس نزديک با يک فرد آلوده به شپش قرار داشته باشد، حداکثر تا 2 هفته بعد مجدداً آلوده مي‌گردد، پس مهمترين اصل در مبارزه با شپش، انجام درمان دسته‌جمعي و همگاني و رفع آلودگي از کليه لوازم و وسايل مورد استفاده افراد به طور همزمان است.

سابق بر اين تنها راه نجات از دست شپشها، تراشيدن موها از ته بود. اما امروزه شامپوهاى ضد شپش همه جا در دسترس هستند. اين شامپو‌ها به علت دارا بودن ترکيبات شيميايى بخصوص باعث مرگ شپش‌ها مي‌شوند و به مرور زمان با حل کردن کپسول تخم‌ها آنها را از مو جدا مي‌کنند. آنچه در کشور ما برای درمان شپش سر استفاده میشود عمدتا شامپو لیندین 1 درصد و یا شامپو پرمترین 1 درصد است . این فراورده ها غیر از عوارض نادر گذرا ، عارضه دیگری ندارند و مانند استفاده از هر فرآورده دارویی دیگری لازمست که در مورد مصرف در زنان باردار ، مادران شیرده و نوزادان با پزشک مشورت انجام شود. در هنگام مصرف بایستی تمام موها بخوبی با شامپو به مدت 10 دقیقه مرطوب ، سپس شسته شده و به فاصله 10-7 روز مجددا درمان تکرار می شود زیرا اگر چه با درمان نخست ، شپش های سر و اکثر تخم های آن از بین می روند ، اما از آنجایی که امکان سر برون آوردن آنها تا 7 روز بعد از تخم ها وجود دارد ، لذا بهتر است درمان مجدد انجام شود تا پیش از آنکه این شپش های جدید بالغ شده و توانایی حرکت پیدا کنند ، از بین بروند.

سایر فعالیتهای درمانی :

·        هر چه که با سر بيمار در تماس بوده(شانه، ملحفه و کلاه و ....)بايد با آب گرم 55 درجه سانتیگرادبه مدت 30 دقیقه شسته شده و وسايلي که در اثر حرارت خراب مي شوند بايد به مدت2 هفته در کيسه دربسته باقي بمانند.

·         استفاده‌ مرتب‌ از شانه‌ دندانه‌ريز در تشخيص‌، پيشگيري‌ و درمان‌شپش‌ سر توصيه‌ مي‌شود و به‌ عنوان‌يکي‌ از راههاي‌ تقويت‌ بهداشت‌فردي‌ مورد استفاده‌ مي‌باشد.

منابع:

www.pezeshkan.org

 www.iranderma.com/pediculusis.htm-

 www.aent.persianblog.ir